Μήθυμνα - Μόλυβος από το φυλλάδιο του Δήμου Μήθυμνας

ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΦΟΡΑ

Η ανθρώπινη παρουσία στη Μήθυμνα ανάγεται στην προϊστορία. Το όνομα της αρχαίας πόλης είναι προελληνικό. Σε κείμενα αρχαίων συγγραφέων, σε αρχαία νομίσματα και επιγραφές αναφέρονται ο αιολικός τύπος "Μάθυμνα" και ο αττικός "Μήθυμνα" ή "Μηθύμνη".

Κατά την αρχαιότητα η πόλη υπήρξε σπουδαίο στρατιωτικό, εμπορικό και βιοτεχνικό κέντρο, με διασυνδέσεις με τη Θράκη, τον Ελλήσποντο και τη Μ. Ασία όπου, από το 770 π.Χ., είχε ιδρύσει αποικίες. Στη βυζαντινή περίοδο (312-1355) είχε γίνει στόχος συχνών ληστρικών επιδρομών ή καταφύγιο εμπολέμων. Από τους βυζαντινούς χρόνους μέχρι και τις μέρες μας, ο Μόλυβος παραμένει και εξελίσσεται στην ίδια γεωγραφική θέση. Το Μεσαίωνα, για την αντιμετώπιση των εχθρικών επιδρομών από τη θάλασσα αλλά και εξαιτίας της σημαντικής μείωσης του πληθυσμού, ο οικισμός συμπτύχθηκε σταδιακά σε ένα μόνο μέρος της αρχικής του έκτασης και συσπειρώθηκε αναγκαστικά στη θέση του κάστρου.

Από τον 11ο αιώνα η διακίνηση του εμπορίου στο Αιγαίο περιήλθε στους Γενοβέζους και τους Βενετούς. Για τους πρώτους, με την ειρηνική εγκαθίδρυση της αυθεντίας των Γατελούζων (1355-1462) στη Λέσβο, η Μήθυμνα ήταν σημαντικό εμπορικό λιμάνι. Έχοντας εξασφαλίσει την κυριαρχία τους με οχυρωματικά έργα, ενθάρρυναν την καλλιέργεια της ελιάς και την ανάπτυξη του εμπορίου του λαδιού. Από τότε η πόλη είναι πια γνωστή σαν Μόλυβος.

Με την οθωμανική κατάκτηση (1462-1912), ύστερα από την εξουδετέρωση της τοπικής αντίστασης του νησιού και τις λεηλασίες, τις σφαγές και τις καταστροφές, στο Μόλυβο εγκαταστάθηκαν πάρα πολλοί Τούρκοι και η πόλη έγινε έτσι το διοικητικό και στρατιωτικό κέντρο της βόρειας Λέσβου. Για τους Τούρκους η περιοχή της Μήθυμνας ήταν μια πλούσια επαρχία, η οποία έπρεπε να εξασφαλίζει σημαντικούς πόρους στην Υψηλή Πύλη. Έτσι, οι κτηματικές περιουσίες κατασχέθηκαν, επιβλήθηκαν φόροι και η εκμετάλλευση του λαδιού αποτελούσε πια μονοπώλιο του Πασά της Μυτιλήνης. Πολλοί Μολυβιάτες αναγκάστηκαν να μεταναστεύσουν τότε στα αστικά κέντρα της Μ. Ασίας.

Από τον 18ο αιώνα η εμπορική κίνηση του τόπου περνάει σταδιακά στα χέρια των Ελλήνων. Οι συνθήκες ζωής αρχίζουν πια να αλλάζουν για τον υπόδουλο πληθυσμό και με την άνοδο της ελληνικής αστικής τάξης το 19ο αιώνα αντιστρέφονται οριστικά οι όροι της οικονομικής ζωής. Η επιρροή των Μολυβιατών επεκτείνεται και στις απέναντι ακτές της Μικράς Ασίας, όπου μεγαλοκτηματίες εκμεταλλεύονται καλλιεργήσιμες εκτάσεις. Από τα μέσα του 19ου αιώνα η κοινωνική και οικονομική απελευθέρωση έχει ήδη προηγηθεί της εθνικής η οποία πραγματοποιήθηκε τελικά το 1912. Στις αρχές του 20ου αιώνα ο Μόλυβος είναι σημαντικό εμπορικό και μεταποιητικό κέντρο και η οικονομία του στηρίζεται κυρίως στην εκμετάλλευση της ελιάς.

Η μικρασιατική καταστροφή του 1922 φυσικό ήταν να επιφέρει σοβαρό πλήγμα στην όλη εξέλιξη του τόπου. O Μόλυβος έχασε τότε σημαντικές εκμεταλλεύσιμες εκτάσεις, αλλά και τα μεγάλα καταναλωτικά κέντρα των εμπορικών και βιοτεχνικών του προϊόντων, καθώς επίσης και τους χώρους προμήθειας των πρώτων υλών για τις βιοτεχνίες του. Οι τελευταίοι Τούρκοι έφυγαν από το Μόλυβο το 1923, με τη συνθήκη της Λωζάνης περί Ανταλλαγής Πληθυσμών και Περιουσιών μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας. Η οικονομική και κοινωνική αναζωογόνηση που επέφερε η εγκατάσταση στο Μόλυβο μεγάλου αριθμού Ελλήνων προσφύγων από τη Μικρά Ασία, ήταν πρόσκαιρη και δεν αντιστάθμισε ποτέ τις απώλειες από τη μικρασιατική καταστροφή. Από τις αρχές της δεκαετίας του 1960 η τουριστική αξιοποίηση αποτελεί πια καθοριστικό παράγοντα για τη ζωή και την εξέλιξη του Μολύβου.

Ο ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΟΣ ΟΙΚΙΣΜΟΣ

Η αρχιτεκτονική φυσιογνωμία της Μήθυμνας είναι η ζωντανή μαρτυρία μιας πολυκύμαντης και πολυτάραχης ιστορικής συνέχειας. Η πολιτεία, ριζωμένη πάνω στο βράχο όπου δεσπόζει το μεσαιωνικό Κάστρο και απλωμένη προς τη θάλασσα, διατηρεί μέχρι σήμερα τον ιδιόμορφο χαρακτήρα της όπως αυτός είχε ανασυγκροτηθεί τους δύο τελευταίους αιώνες της Τουρκοκρατίας και κυρίως το 19ο. Αποτελεί παραδοσιακό τύπο οικισμού που αναπτύσσεται σε ύψος και περιβάλλεται από απότομα βράχια. Το κάστρο, το οποίο έχει περιορισμένο χώρο με περίμετρο 310 μέτρα, αποτελεί σημείο αναφοράς γύρω από το οποίο οργανώνεται ο πολεοδομικός ιστός. Η ανάπτυξη του οικισμού σ' έναν περιορισμένο χώρο, αρχικά για λόγους άμυνας αλλά και λόγω της απότομης βραχώδους κλίσεως, επέβαλε μία εξαιρετική αξιοποίηση του χώρου. Έτσι, ο Μόλυβος διασώζει ένα σύμπλεγμα από λιθόστρωτα καλντερίμια όπου τα παλαιότερα κτίρια, κτισμένα σε συνεχή δόμηση, συνθέτουν ένα πυκνό και συνεκτικό σύνολο. Η ύπαρξη ελεύθερων χώρων στον ιστορικό πυρήνα είναι περιορισμένη.

Η Αγορά απλώνεται σε δύο δρόμους που συγκλίνουν σε μια μικρή πλατεία. Είναι ο ζωτικός χώρος της κοινωνικής και οικονομικής ζωής του τόπου. Οι δρόμοι της Αγοράς σκεπάζονται με σαλκίμια (γλισίνες) στο ύψος όπου τα ισόγεια καταστήματα διαχωρίζονται από την κατοικία, η οποία βρίσκεται στον όροφο. Τα περισσότερα παραδοσιακά κτίρια είναι διώροφα, με υλικά δόμησης την πέτρα και το ξύλο. Οι πέτρινοι τοίχοι μένουν συνήθως ανεπίχριστοι και αρμολογούνται με ασβεστοκονίαμα. Συχνά, όταν ο όροφος είναι ξύλινος, οι τοίχοι προεξέχουν από το περίγραμμα του ισογείου και σχηματίζουν σαχνισιά. Ξύλινα λαξευτά δοκαράκια υποστηρίζουν τα σαχνισιά που μεγαλώνουν τον κεντρικό χώρο της κατοικίας.

Στο Μόλυβο σώζονται πολλά αρχοντικά που χρονολογούνται απ' το τέλος του 18ου αιώνα, όπως το αρχοντικό Γιαννάκου και το οίκημα της Ανωτάτης Σχολής Καλών Τεχνών (παλαιό αρχοντικό Κράλλη) με διακόσμηση περίτεχνων τοιχογραφιών. Πολλά από τα κτίρια του τόπου παρουσιάζουν νεοκλασική μορφολογία. Η εναρμόνιση διαφορετικών αρχιτεκτονικών τύπων σ' ένα οργανωμένο σύνολο καθιστά το Μόλυβο τόπο σπάνιας ομορφιάς. Στο άκρο του οικισμού το γραφικό λιμάνι ολοκληρώνει τη μοναδική εικόνα της Μήθυμνας.

Χαρακτηριστικά κτίσματα είναι οι ενοριακές εκκλησίες. Η βασιλική του Ταξιάρχη κτίστηκε το 1795 και είναι ένα από τα σημαντικότερα αρχιτεκτονικά μνημεία του Μολύβου. O Αγιος Παντελεήμονας κτίστηκε το 1844 και παρουσιάζει αρκετά νεοκλασικά στοιχεία. Αξιόλογο δείγμα εκκλησιαστικής αρχιτεκτονικής είναι και η Αγία Κυριακή.

Στο Μόλυβο σώζονται πολλές δημόσιες βρύσες της περιόδου της Τουρκοκρατίας με ανάγλυφες επιγραφές και διακοσμήσεις. Αρχιτεκτονικό μνημείο του περασμένου αιώνα είναι και το οίκημα των Παλαιών Λουτρών.

Το 1961 ιδρύθηκε στη Μήθυμνα Δημοτική Πινακοθήκη. Στο Δημαρχείο στεγάζονται Αρχαιολογική Ιυλλογή και Δημόσια Βιβλιοθήκη. Σήμερα όμως οι τρεις αυτοί χώροι δεν είναι επισκέψιμοι λόγω εργασιών ανακαίνισης.

O Μόλυβος, παρέχοντας αστείρευτες πηγές έμπνευσης ήταν πάντα πόλος έλξης καλλιτεχνών ντόπιων και ξένων. Πολλές πολιτιστικές εκδηλώσεις οργανώνονται κάθε χρόνο στη Μήθυμνα: συνέδρια, εκθέσεις ζωγραφικής και λαϊκής τέχνης, θεατρικές και λαογραφικές παραστάσεις.